Dijital sağlık vaadi: Yapay zeka terapisti kimin için?

Eğitim Dijital sağlık vaadi: Yapay zeka terapisti kimin için? “Yapay zeka ruh sağlığını demokratikleştirir” söylemi, eşitsizliğin sadece biçim değiştirdiği gerçeğini gizliyor. Erişim engeli ortadan kalkmıyor; sadece ekonomik olmaktan çıkıp kültürel sermaye, dijital okuryazarlık ve sınıfsal habitus katmanlarına taşınıyor. Sonuçta… Hakan Kaplan 6 Nisan 2026 Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) Mart 2026’da yayımladığı bir duyuruya göre, 29 Ocak 2026’da yapay zeka, ruh sağlığı, etik ve kamu politikası alanlarından otuzdan fazla uzman bir araya geldi. Delft Teknoloji Üniversitesi bünyesindeki Delft Dijital Etik Merkezi’nin (DDEC) ev sahipliği yaptığı bu çevrimiçi çalıştay, sağlık yönetişimi için yapay zeka konusunda ilk DSÖ İşbirliği Merkezi sıfatını taşıyan bir kurumun organizasyonuyla gerçekleşti. Çalıştayın odak noktası basitti ve aynı zamanda rahatsız ediciydi: ruh sağlığı için tasarlanmamış üretken yapay zeka araçları, özellikle genç kullanıcılar arasında duygusal destek platformlarına dönüşüyor. DSÖ’nün ifadesiyle, yapay zekanın günlük yaşamlara benimsenme hızı, onun ruh sağlığı üzerindeki etkisini anlama yatırımlarının çok gerisinde kaldı. Bu bir teknik gecikme değil, yapısal bir şey. Çalıştayın öneri paketi üç eksende toplanıyordu: üretken yapay zekanın kamu sağlığı sorunu olarak tanınması, ruh sağlığı etkilerinin sistematik biçimde izlenmesi, araçların ruh sağlığı uzmanları ve yaşanmış deneyime sahip bireylerle birlikte tasarlanması. Üçü de kendi başına makul. Üçü de, sınıfsal bir okuma yapıldığında, dramatik biçimde yetersiz kalıyor. Çünkü “yapay zeka ruh sağlığını demokratikleştirir” söylemi, terapiye erişimin neden yalnızca ekonomik bir engelle sınırlı olmadığını görmezden geliyor. Geçtiğimiz haftalarda burada yazdığım gibi, Türkiye’de ortalama bir terapi seansının fiyatı 2.000 TL civarında. Aylık masraf sekiz bine ulaşıyor. Asgari ücret ise 28.075,50 TL. Yapay zeka tabanlı uygulamaların fiyatı bundan çok daha düşük, kimi zaman ücretsiz. Bu farkı sadece ekonomik bir rahatlama olarak okumak mümkün, hatta ilk bakışta cazip görünüyor. Oysa burada tam olarak o ilk bakışın yanılgısına düşmemek gerekiyor. Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramı, terapiye erişimin neden salt para meselesi olmadığını açıklıyordu. Yapay zekaya erişim için de benzer bir şema geçerli, üstelik çok daha katmanlı. Akıllı telefon sahibi olmak, veri paketine erişmek, İngilizce ağırlıklı arayüzleri okuyabilmek, psikolojik sıkıntıyı veriye dönüştürülebilir bir sorun olarak çerçeveleyebilmek; bunların tamamı belirli bir habitusun ürünü. Anadolu’nun küçük kentlerinde, düzensiz istihdam koşullarında yaşayan biri için “şimdi bir yapay zeka terapistiyle konuş” cümlesi, “şimdi özel bir klinike git” cümlesinden işlevsel olarak o kadar da farklı değil. Erişim engeli yer değiştiriyor, ortadan kalkmıyor. Dijitalleşmenin eşitsizliği çözeceği fikri, aslında oldukça eski bir teknoloji iyimserliğidir. Sosyal medyanın demokratikleştireceği iddia edilen kamusal alan bugün algoritmik hiyerarşilerin ürettiği bir dikkat ekonomisine dönüştü. Sağlık uygulamalarının eşitleyeceği iddia edilen tıbbi erişim, veri okuryazarlığı ve premium aboneliklerle bölünmüş yeni bir tabakalaşma üretti. Yapay zeka ruh sağlığı araçları da bu çizginin dışında olmayacak. Şu an ücretsiz görünen uygulamalar, bir noktada ödeme duvarlarıyla karşılaşıyor. Kimi zaman giriş ücretsiz, derinleşmek paralı. Bu model, terapinin işlediği sürecin tam tersini yapıyor: en kırılgan anlarda, en fazla desteğe ihtiyaç duyulduğunda, sistemin sunabileceği şey azalıyor. Illouz (2024), terapötik kültürün duygusal kapitalizmin bir aracına dönüştüğünü yazıyordu. Yapay zeka bu dönüşümü hem derinleştiriyor hem de yeni bir boyut kazandırıyor. İnsan terapisti en azından bedensel, toplumsal, tarihsel bir özneydi. Yapay zeka ise tasarım kararlarının, eğitim verilerinin ve ticari önceliklerin kristalleşmiş biçimiydi. Hangi dilde, hangi kavramlarla, hangi normları pekiştirerek çalıştığı; bunlar